Strona główna     Galeria zdjęć     Kwiatoń       Skwirtne       Gładyszów       Bodaki       Bartne       Leszczyny       Kunkowa       Hańczowa       Łosie       Wysowa Zdrój       Uście Gorlickie      



Mojej Łemkowiance :-)


Historia tych przepięknych cerkwi jest równie poplątana, co dzieje ziemi na której je zbudowano i losy ludzi, którzy tę ziemię zamieszkiwali i wciąż, mimo wielu przeciwności losu, ją zamieszkują.
Beskid Niski to ojczyzna zamieszkujących te ziemie od wieków Łemków, wschodniosłowiańskiej grupy etnicznej posiadającej własny język, własną kulturę i obyczaje. Pierwotnie wyznający prawosławie, po Unii Brzeskiej w XVII wieku w większości grekokatolicy, po schizmie tylawskiej w latach 1926-1934, powrócili do wiary przodków, czyli prawosławia. Po Akcji "Wisła" w roku 1947, kiedy to Łemków oskarżono o sprzyjanie UPA, praktycznie całą ludność łemkowską wysiedlono na tzw. Ziemie Odzyskane. Spowodowało to, że rodziny łemkowskie pozostające w Polsce często ulegały wynarodowieniu. Podupadło i opustoszało wiele łemkowskich wsi, ku ruinie chyliły się piękne, stare cerkwie, zarastały i znikały stare cmentarze. Mimo to Łemkowie starali się podtrzymywać zarówno rodzimą kulturę, jak i język.
Po tzw. "odwilży", od 1956 roku, Łemkowie mogli starać się o pozwolenie na powrót na swe rodzinne ziemie i wielu z tej możliwości skorzystało. Mimo wielu przeszkód ożywać zaczęły łemkowskie wsie i cerkwie i dziś znów na tych terenach można usłyszeć śpiewny język łemkowski...



              
                 




Łemkowskie cerkwie Kwiatoń


Dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Świętej Paraskewy, dziś kościół rzymskokatolicki parafii w Uściu Gorlickim (fot.). Powstała w drugiej połowie XVII, a wieża pochodzi z roku 1743 (prawdopodobnie najstarsza wieża cerkwi łemkowskiej). Ikonostas autorstwa Michała Bogdańskiego pochodzi z 1904 roku (fot.). W nawie dwa ołtarze boczne przedstawiające Matkę Boską z Dzieciątkiem i Zdjęcie z Krzyża. We wnętrzu na uwagę zasługuje polichromia z 1811 roku.
Cerkiew jest budowlą drewnianą o konstrukcji zrębowej, wieża konstrukcji słupowej o ścianach pochyłych, całość pokryta gontem. Budynek cerkwi jest trójdzielny, na planie złożonym z trzech czworoboków: prezbiterium, nawy i babińca. Bryła również trójdzielna: najniższe jest prezbiterium, następnie wyższa nawa i wieża dominująca nad całością. Każdy z członów budowli jest nakryty odrębnym dachem, kopuły zwieńczone baniastymi wieżyczkami z pozornymi latarniami.
Cerkiew otoczona jest niskim murem z drewnianymi bramkami konstrukcji ramowej, zwieńczonymi gontowymi daszkami z cebulastymi baniami.
Uznawana za jedną z najpiękniejszych cerkwi w Polsce. W roku 2013 została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO.



Łemkowskie cerkwie Skwirtne


Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. św. Kosmy i Damiana zbudowana w roku 1837 (fot.). Obecnie wykorzystywana jako kościół rzymskokatolicki.
Wyposażenie cerkwi pochodzi z XVIII i XIX wieku. Konstrukcji zrębowa, trójdzielna. Wzniesiona na planie złożonym z trzech prostokątów zbliżonych do kwadratu. Każdy z członów budowli jest nakryty odrębnym dachem. Wieża ma konstrukcję słupową. Nad wieżą umieszczono namiotowo-baniasty hełm. Cała cerkiew obita jest gontem.
We wnętrzu znajduje się wyposażenie pochodzące z XIX i początku XX wieku. W prezbiterium ołtarz główny z połowy XIX wieku. Prezbiterium oddzielone jest od nawy współczesną przegrodą o charakterze ikonostasu. Na ścianie nawy wiszą starsze ikony z początku XIX wieku, będące pozostałością dawnego ikonostasu. Przedstawiają one Matkę Bożą z Dzieciątkiem i Chrystusa Pantokratora. Z dawnego wyposażenia cerkiewnego zachował się też krzyż procesyjny z początku XIX wieku.



Łemkowskie cerkwie Gładyszów


Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego (fot.). Zbudowana w roku 1938, w miejscu poprzedniej, która spłonęła podczas I wojny światowej. Budowla zrębowa na planie krzyża greckiego. Dachy pokryte blachą, podobnie jak baniasty hełm i małe wieżyczki. Duża kopuła znajduje się na środku konstrukcji.
Ozdobą wnętrza jest rokokowy ołtarz z XVIII wieku (fot.). Nie ma ikonostasu, nad którym obecnie trwają prace. Cerkiew przyozdabiają liczne haftowane chusty. Obok cerkwi wolnostojąca dzwonnica z XIX wieku.
Dziś cerkiew jest współużytkowana przez wiernych wyznania rzymskokatolickiego i greckokatolickiego.



Łemkowskie cerkwie Bodaki


W Bodakach znajdują się dwie cerkwie: prawosławna i greckokatolicka, obie pod wezwaniem św. Dymitra. Cerkiew prawosławna zbudowana w 1934 roku (fot.), jest obecnie filią parafii w Bartnem. To niewielka drewniana, bezwieżowa cerkiew, trójdzielna, dach pokryta blachą, zwieńczony niewielkimi baniami. Wewnątrz cerkwi nie ma ikonostasu, w jego miejscu znajduje się drewniana ścianka, na której rozwieszono obrazki w porządku odpowiadającym umieszczeniu ikon w ikonostasie.

Druga cerkiew, greckokatolicka, stoi tuż obok (fot.). Zbudowana na początku XX wieku. Jest cerkwią drewnianą, trójdzielną, konstrukcji zrębowej, kryta blachą. Nad przedsionkiem wieża o konstrukcji słupowej, z hełmem z pseudolatarnią. Podobne hełmy znajdują się również nad nawą i prezbiterium. Do prezbiterium dobudowana jest zakrystia. Wnętrze przykryte jest stropem płaskim z polichromią z początku XX wieku. W cerkwi zachował się ikonostas powstały bezpośrednio po wzniesieniu cerkwi. Obecnie użytkowana przez kościół rzymskokatolicki.



Łemkowskie cerkwie Bartne


Bartne, wieś w 90% zamieszkana przez Łemków, również może poszczycić się posiadaniem dwóch cerkwi. Pierwsza, grekokatolicka pod wezwaniem św. św. Kosmy i Damiana pochodzi z roku 1842, powstała na miejscu starszej, rozebranej cerkwi (fot.). Wieża jest prawdopodonie starsza i jest pozostałością poprzedniej cerkwi. Cerkiew trójdzielna, z wyraźnie zaznaczonym prezbiterium, nawą i babińcem. Wieża o budowie słupowo-ramowej.
Wewnątrz barokowy ikonostas z XVIII wieku. Zachowały się też polichromie, ławki i sprzęty oraz odrzwia z rozebranej w 1971 roku cerkwi w Nieznajowej.
Obecnie cerkiew stanowi filię Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu.

Druga cerkiew, prawosławna, również pod wezwaniem św. św. Kosmy i Damiana, powstała w roku 1928. Cerkiew trójdzielna z szeroką nawą, o konstrukcji zrębowej. Dach dwuspadowy, kryty blachą. Wieża konstrukcji słupowo-ramowej zwieńczona kopulastym hełmem z pozorną latarnią.
Z ikonostasu, przywiezionego w latach 30-tych XX wieku z rozebranej cerkwi na Ziemi Chełmskiej, pozostały jedynie carskie wrota. W cerkwi na uwagę zasługuje kopia obrazu Matki Bożej Poczajowskiej, ikona Michała Archanioła oraz kryształowy żyrandol, przeniesiony z tutejszej cerkwi greckokatolickiej.



Łemkowskie cerkwie Leszczyny


Cerkiew prawosławna św. Łukasza Ewangelisty (fot.). Zbudowana w 1835 roku, początkowo służyła grekokatolikom, po 1947 roku przejęta przez kościół rzymskokatolicki, a w 1968 roku przekazana Polskiemu Autokefalicznemu Kościołowi Prawosławnemu. Obecnie jest cerkwią filialną parafii prawosławnej w Bielance.
Jest to cerkiew jednonawowa, konstrukcji zrębowej, orientowana, trójdzielna, typu łemkowskiego. Wieża konstrukcji słupowo-ramowej z izbicą i kruchtą w przyziemiu. Dachy kryte blachą, zwieńczone nad wieżą, nawą i prezbiterium blaszanymi hełmami baniastymi ze ślepymi latarniami i krzyżami.
Wewnątrz świątyni zachował się cenny ikonostas wykonany w 1909 roku z ikoną Boga Ojca nad wizerunkiem Pantokratora, czyli ikoną przedstawiającą Jezusa Chrystusa jako władcy i sędziego Wszechświata. W nawie znajduje się rokokowy ołtarz boczny z ikoną Matki Boskiej z Dzieciątkiem w otoczeniu aniołów i biskupów, z malowanym tabernakulum. Ściany świątyni zdobi polichromia z początku XX wieku.
Obok cerkwi znajduje się stary wiejski cmentarz, na którym zachowało się kilkanaście starych nagrobków.



Łemkowskie cerkwie Kunkowa


Cerkiew prawosławna pod wezwaniem św. Łukasza Apostoła (fot.). Wybudowana prawdopodobnie w 1868 roku, choć niektóre części cerkwi są starsze i pochodzą z poprzedniej świątyni zbudowanej w 1771 roku. Początkowo służyła grekokatolikom, później kościołowi rzymskokatolickiemu, a powrocie Łemków przekazana kościołowi prawosławnemu. Obecnie jest cerkwią filialną parafii prawosławnej w Bielance.
Cerkiew jest budowlą orientowaną, trójdzielną, o ścianach krytych gontem. Dachy są pokryte blachą, dolne ich części załamane są uskokowo. Hełm wieży i dachy zakończone wieżyczkami posiadają ślepe latarnie z umieszczonymi na nich żelaznymi, kutymi krzyżami.
Wewnątrz świątyni polichromia oraz ikonostas z lat 1904-1905. Na stropach znajdują się przedstawienia figuralne, m.in. Ducha Świętego, Matki Boskiej Opieki. W prezbiterium mieści się barokowy ołtarz główny z baldachimem, a w nawie barokowe ołtarze boczne z XVIII wieku z tabernakulum. W różnych częściach cerkwi umieszczone są stare ikony pochodzące z XVII wieku. Obok cerkwi znajduje się stary cmentarz.



Łemkowskie cerkwie Hańczowa


Cerkiew prawosławna pod wezwaniem Opieki Bogurodzicy (fot.). Został wybudowana prawdopodobnie w 1871 roku jako cerkiew greckokatolicka, choć jest możliwe, że podawana data jest tylko rokiem gruntownego remontu cerkwi, a sama cerkiew powstała jeszcze w I połowie XIX wieku na miejscu poprzedniej świątyni istniejącej podobno do połowy XVIII wieku. Po wysiedleniu Łemków, w 1947 roku, cerkiew przekazano kościołowi rzymskokatolickiemu, który użytkował ją do 1956 roku. Cerkiew w tym czasie uległa znacznej dewastacji i zapadła nawet decyzja o jej zburzeniu. Na szczęście decyzję cofnięto, a cerkiew stopniowo wyremontowano. W 1958 roku powstała tu parafia prawosławna.
Cerkiew jest konstrukcją zrębową, orientowaną, trójdzielną, o ścianach pokrytych gontem. Izbicę wieży zdobią charakterystyczne, malowane na deskach pozorne tarcze zegarowe ze wskazówkami. Dachy cerkwi kryte są blachą miedzianą. Zwieńczenia wieży, nawy i prezbiterium są podobne, w formie baniastych hełmów z pozornymi latarniami. Obiekt otacza współczesne ogrodzenie, w które wkomponowano oryginalną bramę wejściową z XIX wieku.
Wewnątrz cerkwi polichromia z XIX wieku oraz ikonostas prawdopodobnie z XVIII wieku. W prezbiterium barokowy ołtarz główny, a w nawie dwa ołtarze boczne z ikonami Chrystusa przekazującego klucze św. Piotrowi oraz Opieki Bogurodzicy.



Łemkowskie cerkwie Łosie


Cerkiew greckokatolicka Narodzenia Najświętszej Marii Panny (fot.). Wybudowana w 1810 roku, w 1928 roku znacznie powiększona.
Jest to cerkiew orientowana, trójdzielna, ściany pokryte gontem. Wieża o knostrukcji słupowo-ramowej ze ścianami pochyłymi. Nad nawą i prezbiterium kopuły namiotowe, łamane, zwieńczone baniami, hełm wieży baniasty z pozorną latarnią.
Wewnątrz cerkwi piękna polichromia z 1935 roku oraz ikonostas, który powstał prawdopodobnie na przełomie XVIII i XIX wieku. W nawie znajdują się dwa barokowe ołtarze boczne. Cerkiew otoczona jest kamiennym murem krytym gontem, w którym umieszczona jest brama-dzwonnica z 1876 roku zwieńczona trzema kopułami (fot.).



Łemkowskie cerkwie Wysowa Zdrój


Cerkiew prawosławna św. Michała Archanioła (fot.). Zbudowana w 1779 roku jako cerkiew greckokatolicka.
Cerkiew jest budowlą orientowaną, dwudzielną. Wewnątrz cerkwi polichromia w charakterze neogotyckim z lat 1912-1913 oraz późnobarokowy kompletny ikonostas z XVIII wieku. W nawie barokowy ołtarz boczny z ikoną Matki Boskiej.



Łemkowskie cerkwie Uście Gorlickie


Cerkiew greckokatolicka św. Paraskewy w Uściu Gorlickim (fot.). Wybudowana w 1786 roku, po 1947 roku obiekt przejęła parafia rzymskokatolicka, od 1997 roku ponownie właścicielami cerkwi są grekokatolicy.
Cerkiew jest budowlą orientowaną, trójdzielną, o konstrukcji zrębowej, ściany pokryte są gontem. Wieża słupowo-ramowa o ścianach pochyłych z pozorną izbicą. Nad nawą i prezbiterium kopuły namiotowe, łamane uskokowo. Zwieńczenia kopuł baniaste z pozornymi latarniami. Dach cerkwi pokryty jest blachą.
We wnętrzu cerkwi znajduje się kompletny, późnobarokowy ikonostas z XVIII wieku z rzadko spotykanymi rzeźbami Adama i Ewy oraz proroków. Polichromia wykonana została w 1938 roku. W nawie dwa ołtarze boczne o charakterze barokowym. Kilka ikon z wyposażenia cerkwi znajduje się obecnie w Muzeum Historycznym w Sanoku. Teren cerkwi otoczony jest kamiennym murem z dwiema murowanymi bramkami krytymi gontem. Przy prezbiterium stoi drewniany krzyż na pamiątką 1000-lecia chrztu Rusi.





Drewniane, łemkowskie cerkwie Beskidu Niskiego są konstrukcji zrębowej, tzn. układano na sobie długie, masywne bale drewniane, łącząc je w narożach za pomocą specjalnych nacięć. To cerkwie o budowie trójdzielnej, składające się z:
  • babińca (najczęściej schowanego pod wieżą, który niegdyś służył jako osobne pomieszczenie dla kobiet),
  • nawy (największej, najszerszej i najwyższej części cerkwi stanowiącej miejsce dla wiernych),
  • prezbiterium (określane też jako sanktuarium, jest najświętszym miejscem w cerkwi i prawo wstępu ma tylko sprawujący liturgię oraz służba cerkiewna).
Cerkwie najczęściej zwrócone są prezbiterium ku wschodowi. Najwyższymi częściami cerkwi są nadbudowane nad babińcem wieże. Wieże-dzwonnice są czworoboczne, wzniesione w konstrukcji słupowo-ramowej. Kopuły dachu cerkwi są konstrukcji zrębowej, cztero- lub ośmiopołaciowe zwane kopułami namiotowymi, pokryte najczęściej gontem. Kopuły wieńczą smukłe, baniaste hełmy, nad którymi górują najróżniejsze w formach kute, stalowe krzyże. Teren cerkwi najczęściej jest ogrodzony kamiennym murkiem lub ogrodzeniem z bali przykrytym jedno- lub dwuspadowym daszkiem z gontów. Na teren przycerkiewny prowadzą przeważnie drewniane bramki.
Najważniejszym elementem w cerkwi jest ikonostas, czyli ściana ikon oddzielająca prezbiterium od nawy. Układ ikon w ikonostasie jest ściśle określony, umieszczone są w rzędach, których zazwyczaj jest pięć. Każdy rząd ma swój układ ikon i swoje znaczenie:
  • I rząd - ikony namiestne (m.in. ikona chramowa poświęcona patronowi cerkwi, Chrystus Nauczający, Matka Boska z Dzieciątkiem) oraz wrota (główne drzwi w ikonostasie, czyli carskie wrota oraz wrota diakońskie),
  • II rząd - świąteczny (przdstawienie najważniejszych świat w roku, zestaw 12 ikon z umieszczoną najczęściej pośrodku Ostatnią Wieczerzą),
  • III rząd - grupa Deesis, po grecku prośba, orędownictwo (symboliczna scena przedstawiająca Chrystusa na tronie między Marią i św. Janem Chrzcicielem, proszącymi Go o łaskę dla ludzi),
  • IV rząd - prorocy i ojcowie Kościoła,
  • V rząd - patriarchowie za Starego Testamentu z Bogiem Ojcem lub Świętą Trójcą pośrodku.


  • Zwieńczeniem ikonostasu jest zawsze u samej góry, centralnie umieszczana scena Ukrzyżowania Chrystusa z postaciami Marii i Jana Ewangelisty. Czasem umieszczane są tam też tablice z dziesięciorgiem przykazań, pastorał i naczynie z manną.





05.2009


Na podstawie przewodnika Beskid Sądecki i Niski, wydawnictwo Pascal 2007 oraz stron internetowych: www.beskid-niski.pl, Szlak Architektury Drewnianej Małopolski oraz Beskidniski.com




Aktualizacja 02.11.2014





Apolinary Polek

Zima powoli sunie w ciszy przez równinę
Kopczyki śniegu zamiast ptaków na gałęziach
Uciekłem tam gdzie można uciec najskuteczniej
Do tych kapliczek połemkowskich czas nie sięga...



Kwiatoń

Kwiatoń

Skwirtne

Skwirtne

Gładyszów

Gładyszów

Bodaki

Bodaki

Bartne

Bartne

Leszczyny

Leszczyny

Kunkowa

Kunkowa

Hańczowa

Hańczowa

Łosie

Łosie

Wysowa Zdrój

Wysowa Zdrój

Uście Gorlickie

Uście Gorlickie



Wszystkie zdjęcia wykonane aparatami
Canon PowerShot A85 oraz Panasonic Lumix DMC-FZ38


Więcej moich zdjęć na Picasa Web Albums


Beskid Niski
Szlak Architektury Drewnianej Małopolski
Portal łemkowski
Beskidniski.com
Wikipedia - Skansen Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej
Wikipedia - cerkiew w Skwirtnem
Wikipedia - cerkiew w Kwiatoniu