Strona główna     Galeria zdjęć     Kwiatoń     Skwirtne     Gładyszów     Bodaki     Bartne    



Mojej Łemkowiance :-)



Historia tych przepięknych cerkwi jest równie poplątana, co dzieje ziemi na której je zbudowano i losy ludzi, którzy tę ziemię zamieszkiwali i wciąż, mimo wielu przeciwności losu, ją zamieszkują.
Beskid Niski to ojczyzna zamieszkujących te ziemie od wieków Łemków, wschodniosłowiańskiej grupy etnicznej posiadającej własny język, własną kulturę i obyczaje. Pierwotnie wyznający prawosławie, po Unii Brzeskiej w XVII wieku w większości grekokatolicy, po schizmie tylawskiej w latach 1926-1934, powrócili do wiary przodków, czyli prawosławia. Po Akcji "Wisła" w roku 1947, kiedy to Łemków oskarżono o sprzyjanie UPA, praktycznie całą ludność łemkowską wysiedlono na tzw. Ziemie Odzyskane. Spowodowało to, że rodziny łemkowskie pozostające w Polsce często ulegały wynarodowieniu. Podupadło i opustoszało wiele łemkowskich wsi, ku ruinie chyliły się piękne, stare cerkwie, zarastały i znikały stare cmentarze. Mimo to Łemkowie starali się podtrzymywać zarówno rodzimą kulturę, jak i język.
Po tzw. "odwilży", od 1956 roku, Łemkowie mogli starać się o pozwolenie na powrót na swe rodzinne ziemie i wielu z tej możliwości skorzystało. Mimo wielu przeszkód ożywać zaczęły łemkowskie wsie i cerkwie i dziś znów na tych terenach można usłyszeć śpiewny język łemkowski.



              




Łemkowskie cerkwie Kwiatoń


Dawna cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Świętej Paraskewy, dziś kościół rzymskokatolicki parafii w Uściu Gorlickim (fot.). Powstała w drugiej połowie XVII, a wieża pochodzi z roku 1743 (prawdopodobnie najstarsza wieża cerkwi łemkowskiej). Ikonostas autorstwa Michała Bogdańskiego pochodzi z 1904 roku (fot.). W nawie dwa ołtarze boczne przedstawiające Matkę Boską z Dzieciątkiem i Zdjęcie z Krzyża. We wnętrzu na uwagę zasługuje polichromia z 1811 roku.
Cerkiew jest budowlą drewnianą o konstrukcji zrębowej, wieża konstrukcji słupowej o ścianach pochyłych, całość pokryta gontem. Budynek cerkwi jest trójdzielny, na planie złożonym z trzech czworoboków: prezbiterium, nawy i babińca. Bryła również trójdzielna: najniższe jest prezbiterium, następnie wyższa nawa i wieża dominująca nad całością. Każdy z członów budowli jest nakryty odrębnym dachem, kopuły zwieńczone baniastymi wieżyczkami z pozornymi latarniami.
Cerkiew otoczona jest niskim murem z drewnianymi bramkami konstrukcji ramowej, zwieńczonymi gontowymi daszkami z cebulastymi baniami.
Uznawana za jedną z najpiękniejszych cerkwi w Polsce. W roku 2013 została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO.



Łemkowskie cerkwie Skwirtne


Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. św. Kosmy i Damiana zbudowana w roku 1837 (fot.). Obecnie wykorzystywana jako kościół rzymskokatolicki. Wyposażenie cerkwi pochodzi z XVIII i XIX wieku. Konstrukcji zrębowa, trójdzielna. Wzniesiona na planie złożonym z trzech prostokątów zbliżonych do kwadratu. Każdy z członów budowli jest nakryty odrębnym dachem. Wieża ma konstrukcję słupową. Nad wieżą umieszczono namiotowo-baniasty hełm. Cała cerkiew obita jest gontem.
We wnętrzu znajduje się wyposażenie pochodzące z XIX i początku XX wieku. W prezbiterium ołtarz główny z połowy XIX wieku. Prezbiterium oddzielone jest od nawy współczesną przegrodą o charakterze ikonostasu. Na ścianie nawy wiszą starsze ikony z początku XIX wieku, będące pozostałością dawnego ikonostasu. Przedstawiają one Matkę Bożą z Dzieciątkiem i Chrystusa Pantokratora. Z dawnego wyposażenia cerkiewnego zachował się też krzyż procesyjny z początku XIX wieku.



Łemkowskie cerkwie Gładyszów


Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego (fot.). Zbudowana w roku 1938, w miejscu poprzedniej, która spłonęła podczas I wojny światowej. Budowla zrębowa na planie krzyża greckiego. Dachy pokryte blachą, podobnie jak baniasty hełm i małe wieżyczki. Duża kopuła znajduje się na środku konstrukcji.
Ozdobą wnętrza jest rokokowy ołtarz z XVIII wieku (fot.). Nie ma ikonostasu, nad którym obecnie trwają prace. Cerkiew przyozdabiają liczne haftowane chusty. Obok cerkwi wolnostojąca dzwonnica z XIX wieku.
Dziś cerkiew jest współużytkowana przez wiernych wyznania rzymskokatolickiego i greckokatolickiego.



Łemkowskie cerkwie Bodaki


W Bodakach znajdują się dwie cerkwie: prawosławna i greckokatolicka, obie pod wezwaniem św. Dymitra. Cerkiew prawosławna zbudowana w 1934 roku (fot.), jest obecnie filią parafii w Bartnem. To niewielka drewniana, bezwieżowa cerkiew, trójdzielna, dach pokryta blachą, zwieńczony niewielkimi baniami. Wewnątrz cerkwi nie ma ikonostasu, w jego miejscu znajduje się drewniana ścianka, na której rozwieszono obrazki w porządku odpowiadającym umieszczeniu ikon w ikonostasie.

Druga cerkiew, greckokatolicka, stoi tuż obok (fot.). Zbudowana na początku XX wieku. Jest cerkwią drewnianą, trójdzielną, konstrukcji zrębowej, kryta blachą. Nad przedsionkiem wieża o konstrukcji słupowej, z hełmem z pseudolatarnią. Podobne hełmy znajdują się również nad nawą i prezbiterium. Do prezbiterium dobudowana jest zakrystia. Wnętrze przykryte jest stropem płaskim z polichromią z początku XX wieku. W cerkwi zachował się ikonostas powstały bezpośrednio po wzniesieniu cerkwi. Obecnie użytkowana przez kościół rzymskokatolicki.



Łemkowskie cerkwie Bartne


Bartne, wieś w 90% zamieszkana przez Łemków, również może poszczycić się posiadaniem dwóch cerkwi. Pierwsza, grekokatolicka pod wezwaniem św. św. Kosmy i Damiana pochodzi z roku 1842, powstała na miejscu starszej, rozebranej cerkwi (fot.). Wieża jest prawdopodonie starsza i jest pozostałością poprzedniej cerkwi. Cerkiew trójdzielna, z wyraźnie zaznaczonym prezbiterium, nawą i babińcem. Wieża o budowie słupowo-ramowej.
Wewnątrz barokowy ikonostas z XVIII wieku. Zachowały się też polichromie, ławki i sprzęty oraz odrzwia z rozebranej w 1971 roku cerkwi w Nieznajowej.
Obecnie cerkiew stanowi filię Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu.

Druga cerkiew, prawosławna, również pod wezwaniem św. św. Kosmy i Damiana, powstała w roku 1928. Cerkiew trójdzielna z szeroką nawą, o konstrukcji zrębowej. Dach dwuspadowy, kryty blachą. Wieża konstrukcji słupowo-ramowej zwieńczona kopulastym hełmem z pozorną latarnią.
Z ikonostasu, przywiezionego w latach 30-tych XX wieku z rozebranej cerkwi na Ziemi Chełmskiej, pozostały jedynie carskie wrota. W cerkwi na uwagę zasługuje kopia obrazu Matki Bożej Poczajowskiej, ikona Michała Archanioła oraz kryształowy żyrandol, przeniesiony z tutejszej cerkwi greckokatolickiej.





Drewniane, łemkowskie cerkwie Beskidu Niskiego są konstrukcji zrębowej, tzn. układano na sobie długie, masywne bale drewniane, łącząc je w narożach za pomocą specjalnych nacięć. To cerkwie o budowie trójdzielnej, składające się z:
  • babińca (najczęściej schowanego pod wieżą, który niegdyś służył jako osobne pomieszczenie dla kobiet),
  • nawy (największej, najszerszej i najwyższej części cerkwi stanowiącej miejsce dla wiernych),
  • prezbiterium (określane też jako sanktuarium, jest najświętszym miejscem w cerkwi i prawo wstępu ma tylko sprawujący liturgię oraz służba cerkiewna).
Cerkwie najczęściej zwrócone są prezbiterium ku wschodowi. Najwyższymi częściami cerkwi są nadbudowane nad babińcem wieże. Wieże-dzwonnice są czworoboczne, wzniesione w konstrukcji słupowo-ramowej. Kopuły dachu cerkwi są konstrukcji zrębowej, cztero- lub ośmiopołaciowe zwane kopułami namiotowymi, pokryte najczęściej gontem. Kopuły wieńczą smukłe, baniaste hełmy, nad którymi górują najróżniejsze w formach kute, stalowe krzyże. Teren cerkwi najczęściej jest ogrodzony kamiennym murkiem lub ogrodzeniem z bali przykrytym jedno- lub dwuspadowym daszkiem z gontów. Na teren przycerkiewny prowadzą przeważnie drewniane bramki.
Najważniejszym elementem w cerkwi jest ikonostas, czyli ściana ikon oddzielająca prezbiterium od nawy. Układ ikon w ikonostasie jest ściśle określony, umieszczone są w rzędach, których zazwyczaj jest pięć. Każdy rząd ma swój układ ikon i swoje znaczenie:
  • I rząd - ikony namiestne (m.in. ikona chramowa poświęcona patronowi cerkwi, Chrystus Nauczający, Matka Boska z Dzieciątkiem) oraz wrota (główne drzwi w ikonostasie, czyli carskie wrota oraz wrota diakońskie),
  • II rząd - świąteczny (przdstawienie najważniejszych świat w roku, zestaw 12 ikon z umieszczoną najczęściej pośrodku Ostatnią Wieczerzą),
  • III rząd - grupa Deesis, po grecku prośba, orędownictwo (symboliczna scena przedstawiająca Chrystusa na tronie między Marią i św. Janem Chrzcicielem, proszącymi Go o łaskę dla ludzi),
  • IV rząd - prorocy i ojcowie Kościoła,
  • V rząd - patriarchowie za Starego Testamentu z Bogiem Ojcem lub Świętą Trójcą pośrodku.


  • Zwieńczeniem ikonostasu jest zawsze u samej góry, centralnie umieszczana scena Ukrzyżowania Chrystusa z postaciami Marii i Jana Ewangelisty. Czasem umieszczane są tam też tablice z dziesięciorgiem przykazań, pastorał i naczynie z manną.

W opisywanym przeze mnie rejonie Beskidu Niskiego znajduje się oczywiście wiele więcej cerkwi. Możemy je jeszcze zobaczyć m.in. w: Uściu Gorlickim, Wysowej Zdrój, Hańczowej, Zdynii, Koniecznej, Smerekowcu, Ropicy Górnej, Hańczowej.




05.2009


Na podstawie przewodnika Beskid Sądecki i Niski, wydawnictwo Pascal 2007 oraz stron internetowych: www.beskid-niski.pl oraz Szlak Architektury Drewnianej Małopolski




Aktualizacja 24.02.2014





Apolinary Polek

Zima powoli sunie w ciszy przez równinę
Kopczyki śniegu zamiast ptaków na gałęziach
Uciekłem tam gdzie można uciec najskuteczniej
Do tych kapliczek połemkowskich czas nie sięga...



Kwiatoń

Kwiatoń

Wnętrze cerkwi w Kwiatoniu

Wnętrze cerkwi w Kwiatoniu

Skwirtne

Skwirtne

Gładyszów

Gładyszów

Wnętrze cerkwi w Gładyszowie

Wnętrze cerkwi w Gładyszowie

Bodaki

Bodaki

Bartne

Bartne



Wszystkie zdjęcia wykonane aparatem Canon PowerShot A85


Więcej moich zdjęć na Picasa Web Albums


Beskid Niski
Szlak Architektury Drewnianej Małopolski
Portal łemkowski
Wikipedia - Skansen Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej
Wikipedia - cerkiew w Skwirtnem
Wikipedia - cerkiew w Kwiatoniu